Sınırlarda yaşanan insan hakları ihlalleri üzerine çalışan uluslararası araştırma platformu Border Forensics’in Türkiye’de yürüttüğü araştırma, Türkiye emek rejiminde yeni bir fenomeni ortaya koyuyor: Nepalli işçiler.

Son yıllarda başta Romanya ve Hırvatistan olmak üzere Avrupa’ya olan Nepalli işçi göçünde belirgin bir artış gözlemleniyor. Nepal hükümetinin resmi verilerine göre 2018 yılında yalnızca 316 Nepalli işçinin çalışma izni aldığı Romanya’da bu sayı 2024 yılında 12 bin 700’e yükselmiş; aynı yıl Hırvatistan’da yalnızca 5 olan sayı ise 14 bini aşmıştır. Avrupa genelindeki bu yükseliş ve Nepalli göçündeki yön değişikliğinin başlıca sebepleri arasında Nepal’den işçi göçünün geleneksel hedef ülkeleri olan Malezya ve Körfez ülkelerindeki düşük ücretler ve çalışma koşullarının ağırlığı ile Avrupa’da özellikle tarım, inşaat, bakım hizmetleri ve imalat sektörlerinin artan “Kayıtlı, geçici ve geri gönderilebilir” emek gücü talebi gösterilebilir. Bu genel yükseliş eğilimi içinde Türkiye de Nepalli işçilerin sayısının giderek arttığı ülkeler arasında yer alıyor.

2010’lu yılların başında sayıları tahminen birkaç yüzü aşmayan Nepalli işçiler özellikle bakım emeği ve turizm işlerinde kayıtsız-belgesiz biçimde Türkiye’de çalışmaya başlamışlardı. Ülkeler arasındaki coğrafi uzaklık ve son derece sınırlı diplomatik ilişki koşullarında Nepalliler, Türkiye’de ancak istisnai ve sınırlı bir işçi grubu olarak varlık gösterdiler. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı verilerine göre ilk kez 2014 yılında 122 Nepalli işçinin Türkiye’de çalışma izni aldığını görüyoruz. Bu sayı, sadece 4 yıl içinde 26 kat artarak 3 bin 186’ya ulaştı ve bunun önemli bir kısmını İstanbul Üçüncü Havalimanı inşaatında çalışan Nepalli işçiler oluşturdu. 2019’da iki ülke arasında yapılması beklenen iş gücü anlaşması çabaları sonuçsuz kaldı ve pandemi ve sonrasındaki üç yılda Türkiye’de kayıtlı çalışan Nepalli sayısında yarı yarıya bir gerileme oldu. Ancak bitirdiğimiz 2025 yılı itibarıyla Ankara’dan Maraş’a, İstanbul’dan Çankırı’ya uzanan geniş bir coğrafyada Nepalli işçilerin özel istihdam büroları aracılığıyla Türkiye’ye yasal olarak “ithal” edildiğine ve başta kamu ortaklığında yürütülen büyük ölçekli inşaat projeleri ile tekstil, turizm, enerji ve petrokimya sektörleri olmak üzere çeşitli sahalarda daha önce görülmemiş bir ölçekte çalıştırıldığına tanık oluyoruz. Nepal’den Avrupa’ya işçi göçündeki son yıllardaki artış Türkiye’de 2025 yılı içerisindeki saha gözlemlerini ve araştırma kapsamında görüşülen özel istihdam bürolarının beyanlarını destekler nitelikte.

İki ay içinde ‘ücretsiz’ değişim garantisi

Türkiye’de Nepalli işçilerin sayısı her geçen gün artarken bununla doğrudan ilişkili olarak ülkeye yabancı işçi “ithal” eden özel istihdam bürolarınn sayısı ve Nepal’e olan ilgisi de artıyor. Araştırma kapsamında doğrudan Nepal’den Türkiye’ye işçi getiren özel istihdam bürosu sahipleriyle de görüşüldü. Geçmişte yerli işçileri özellikle Körfez ülkelerine gönderen istihdam büroları bugün bir değişim içerisindeler ve artık Türkiye kapitalizminin ihtiyaç duyduğu ucuz göçmen emeğini uzak coğrafyalardan Türkiye’ye toplu işçi getirerek karşılıyorlar.

İşverenler, özel istihdam bürolarına başvuru yaparak işçi talep ediyor; bürolar ise bu talepler doğrultusunda, o iş yerinde çalışma zorunluluğu olan Nepalli işçileri çalışma ve oturum izniyle Türkiye’ye gruplar halinde getiriyorlar. Görüşülen bir özel istihdam bürosu yetkilisinin “200 de getiriyoruz 300 de” diye ifade ettiği üzere gruplar halinde “İthal edilen” Nepalli işçiler, iş yerine yakın otellerde/yurtlarda ya da doğrudan üretim/fabrika sahasının içine konuşlandırılmış konteynerlerde barındırılıyorlar. İşverenin yetkisi ve gözetimi olmaksızın kaldıkları yerlerin dışına çıkamayan Nepalli işçilerin tabi olduğu bu modern kölelik sistemi, bir emek distopyasını andıran İstanbul Havalimanı inşaatından öğrenilen deneyimleri çağrıştırıyor. Dahası, Nepal’den işçi ithalatı bir tür değişim garantisi ile işliyor. Çalışmasından memnun kalınmayan ya da “çeşitli sorunlar” çıkaran Nepalli işçiler, iki ay içinde özel istihdam bürosuna bildirildiğinde, işveren açısından herhangi bir mali yük doğmadan geri gönderiliyor ve yerlerine yeni işçiler temin ediliyor. Deneme süresi ve “değişim garantisi” altında ithal edilen, başka bir iş yerinde çalışma olanağı bulunmayan ve kimi organize sanayi bölgesi (OSB) örneklerinde pasaportlarına el konulduğu gözlemlenen Nepalli işçiler, işverenin memnuniyetsizliği halinde geri gönderilme tehdidiyle disipline edilen uysal bedenler haline getiriliyor. Bu yapısal kırılganlık, Nepalli işçileri ihbar, kıdem ve benzeri temel haklardan fiilen yoksun bırakırken; onları aynı zamanda, yerli ve hatta mülteci-göçmen işçilerden dahi daha uzun çalışma sürelerine razı edilen, kolayca ikame edilebilir ve gözden çıkarılabilir bir kullan-at(4) emek gücü haline getiriyor.

Uzun yıllardır özel istihdam bürosu sahibi olan ve Türkiye’deki büyük inşaat projeleri başta olmak üzere çeşitli sektörler için Nepalli işçi temin eden M, yapılan görüşmede Nepalli işçilerin asgari ücretin yüzde 5-10 fazlasına rahatlıkla 12 saatten daha fazla çalıştırılabileceğini söyledi: “Adam kalkıp dünyanın öbür ucundan geliyor. Sen maaşını ver, yatağını ver, gerisini düşünme, düzgün çalışkan insanlar, tatil falan demeden çalışabildiği kadar çalışırlar.” (M, E. özel istihdam bürosu sahibi)

Türkiye’deki özel istihdam bürolari, Nepalli işçilerin “ithal” edilme koşullarını web sitelerinde açıklıkla yayımlıyor, bilgi almak isteyen kişilere telefon aracılığıyla bilgi veriyor, Nepalli işçilerin pasaportlarına el konulabilmesinden İş Kanunu’nun açık ve kolay ihlallerine kadar pek çok detayı rahatlıkla, çekinmeden paylaşıyorlar. Yürürlükteki yasalara göre bir iş yeri, çalışan her 5 yerli işçisine karşılık 1 yabancı işçi çalıştırabilir durumda. Ancak özel istihdam büroları, daha fazla işçi getirmek için göze batmayacak şekilde kısa süreliğine yerli işçilerde girdi-çıktı yapılabileceğini de yine aynı rahatlıkla ifade edebiliyorlar. Her şeyin “yasal” olduğunun sıklıkla vurgulandığı bu beyanlardan ve kamusallaşmış işçi pazarlama stratejilerinden hareketle Türkiye kapitalizminin yasallaşmış yasa dışılığında Nepalli işçi ithalatı bağlamında yeni bir eşiğin aşıldığı söylenebilir.

*Fırat Çoban: Araştırmacı. Sınıflar, göç ve milliyetçilik üzerine çalışıyor. Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Politika Bölümünden mezun oldu.