Suyumuz yok oluyor, diye yaygın bir düşünce var.  Hayır! Dünyadaki su varlığı geçmişte de günümüzde hiç değişmedi. O halde özellikle yaz aylarında neden su stresi yaşıyoruz? İçinde bulunduğumuzu iklim krizinin su kriziyle birlikte daha nelere gebe olduğunu tahmin bile etmek istemiyoruz. Ancak bizi var eden, yaşama ortamı sunan gezegenimize yaptığımız kötülüklerin sonuçlarını görmek istemeyenler var. Sorun şu ki artık bıçak kemiğe dayandı.

Çocukluğum Teleferik semtinde geçti. Babam her sabah evimizin bahçesinden akan kaynak suda yüzünü yıkarmış. Bahçe derken öyle küçük bir bahçe değil, evimizin önünde birçok meyve ağacının olduğu devasa bir bahçeden söz ediyorum. Kentleşmenin hızlandığı 1970’li yıllarda bahçeler, tarlalar apartmanlara dönüşürken en büyük sorun temel kazılırken çıkan suyu bertaraf etmekti.

Bursa ovasının evlerle dolduğu o yıllarda yeşilin griye döndüğü evrelerine tanıklık ettim. Bunca insan yurdunu terk edip Bursa’ya neden geliyordu? Kaçak konutlar, apartmanlar çığ gibi büyümesinin ardındaki gerçeği sonradan fark ettim.

Sanayileşme ile birlikte kente göç hızlandı

O yıllarda sanayileşme Bursa’nın sularını havası hızla kirleniyordu. Tekstil sanayi için Bursa zaten gözdeydi. Süreç hızlanmaya 1968 Tofaş, 1971 Oyak-Renault fabrikalarının kurulmasıyla başladı. Hemen ardından hızla çeşitlenen oto yan sanayinin Bursa Ovasında özellikle derelerin kenarlarına kurdukları kaçak fabrikalarda çalışacak insan gerekiyordu. İç göç bunun sonucuydu. Köyünde tarımdan umudunu yitiren yüzbinler Bursa’ya göçtü.

Günümüzde Bursa’da 18 OSB (Organize Sanayi Bölgesi) bunun en az üç katı ova üzerinde o niteliğe ulaşamayan sanayi alanları bulunmaktadır. Bunların arasından yalnızca Bursa OSB, Deri OSB, TOSAB ve hakkında açılan davaları bir şekilde işlevsiz duruma getirilen TEKNOSAB planlı sanayi bölgeleridir. Bunların dışında Bursa’da diğer OSB’ler dere kenarlarında kurulan kaçak fabrikalara sonradan OSB niteliği verilerek işgalcilerin, sermayenin ödüllendirilmesiyle oluşturuldu.

Daha temel bir soru, fabrikalar neden Bursa’ya kuruluyordu? Yanıtını yıllar sonra buldum. Üretimin her aşamasında su, çok ama çok önemlidir. Sanayici suya en kolay ve ucuz sahip olup kirlettikten sonra bütün kirliliğiyle derelere boşaltmak istiyordu. Kapitalist devlet onlara bu olanağı sundu ve hala sunmaya devam ediyor. Nasıl mı? Fabrikalar yer altından kaçak su çekiyor. 70’li yıllarda 3 – 5 metrede çıkan yer altı suyu günümüzde 150 – 200 metreye çekildi. Ve Nilüfer Çayı, 60 yıl önce o üzerinde nilüfer çiçeklerin açtığı güzel akarsu, içinde hiçbir canlının yaşamadığı iğrenç kokusuyla hüzünlü akmaya devam ediyor.

Nasıl bu duruma geldik?

Yanıtı zor değil. Devletin denetlemediği, kanunlara aykırı da olsa her türlü işgal, kirletme, yok etme özgürlüğü tanınmış sermaye! Bu tümcenin sonu çoğunlukla sanayileşme olarak bitirilir. Ben özellikle sermaye yazdım. Kapitalist devletin kimi gözettiğini, vurgulamak, istedim.

Sermaye ucuz iş gücü istiyordu. İktidara gelen hükümetler bu talebi emir kabul ettiler. Yerini yurdunu terk edip başka bir yere göçüp orada yaşamak çok zordur. İç göçün cazip duruma getirilmesi gerekiyordu. 1970’li yıllarda kırsal nüfus çoğunluktaydı. Kendi tarlasının patronu köylü üç vardiya emir altında aşağılanarak çalışan işçiye dönüştürmek için politikalar geliştirdiler. Tarıma destek azaltıldı. Tarımsal ürünlere verilen taban fiyatları enflasyonun altında tutarak işe başladılar.

Olan oldu. Kırsal nüfus azaltıldı. Günümüzde Bursa nüfusun yaklaşık üçte ikisi, 2 milyon 100 bin kişi sanayinin yoğun olduğu Osmangazi, Yıldırım ve Nilüfer ilçelerinde yaşıyor. Sermayenin kulu kapitalist hükümetler, ucuz iş gücü için hala kente göçü arttıracak politikalar peşinde! Geçen yılı, 2024 Eylül, Ekim aylarında ürününü yok fiyatına satmak zorunda bırakılan köylü eylemleri tüm yurdu sardı. Son bir yılda, köylerde yaşama tutunmaya çalışan çok sayıda ailenin tarımı bırakarak kente göçtüğü duyumlarını alıyoruz. Köyünde içme, sulama suyu olan kendi kendine geçinirken kentlerdeki açlar ordusunu doyuran köylü kente göçtüğünde, konut, su, kanalizasyon, yol, eğitim ve daha pek çok gereksinimi arttıran bir etki yaratıyor.

Çeşmelerimizden akan Bursa’nın suyunu sağlayan Nilüfer Çayı, Keles’te Aras Şelalesinden doğar. Bursa ovasına gelip kirletilene kadar daha henüz temizken Nilüfer ve Doğancı içme suyu barajlarını doldurur. Son 5 yıl içinde giderek azalan yağışlar barajlarımızı da olumsuz etkiledi. BUSKİ web sayfasında barajlarımızdaki doluluk %20’nin altına düştüğü görülüyor.

Bursa kalabalıklaştıkça içme suyumuzun bir bölümü yaz aylarında yer altı kuyularından sağlanır, oldu. İki yıl önceye kadar şebeke suyu yer altı suyu ile desteklemeye başladıklarında suyun kokusu tadı değişir, anlardık. Bursa Su Kolektifi olarak üç yıl önce yaptığımız şikayet ve bilgi edinme sonucu bu koku ve tat bozukluğundan kurtulduk.

Dilekçemizde ayrıca 2019 yerel seçimlerden sonra Çınarcık Barajından 2021’de şebekeye verileceği duyurulan su çalışmasına ne olduğunu sorduk. Israrla yenilediğimiz sorularımıza rağmen o dönemde AKP yönetimindeki BUSKİ, dilekçemizi ancak bir yıl sonra Çınarcık Barajı ishale hattı inşaatı başlatıldığı haberlerinden sonra yanıtladı.

Yeni yatırımlar Bursa’nın su ihtiyacını karşılar mı­?

Çınarcık ishale hattı inşaatını tamamlamak için yeni Bursa Büyükşehir Belediyesi üstün çaba harcadığını da unutmayalım. Çınarcık suyunu Dobruca İçme Suyu Arıtma Tesisine aktaran projede olmayan bir bypass hattı, Mayıs 2026’da tamamlanması planlanan Kayapa İçme Suyu Arıtma Tesisi devreye alınana kadar Bursa halkına su sağlayacak.

Başkan Bozbey, 1 Eylül’den sonra Bursa Merkez ilçelerinde içme suyu sorunu kalmayacak, dedi. Sanayi devasa miktarda su tüketip kirletirken insanlara su tasarrufu yapın demek zor. Ancak yine de temiz kalmış birkaç dereyi içme suyu olarak kullanmaktan başka çaremiz yok. Çınarcık son şansımız. Su çok pahalı,  suyu zaten yeteri kadar kullanıyoruz. Ancak bazı alışkanlıklarımızı değiştirerek tasarruf yapabiliriz.

Tasarruf için ilk önerim evlerimizde lavaboların altında çeşmeye giden sıcak ve soğuk küçük vanaları kısarak başlayabiliriz. Unutmayalım ki her ne kadar biz zaten az su kullanıyoruz desek te, dünyada başka hiçbir hayvan, normal bir insan kadar su tüketmiyor. Vanaları kıstıktan sonra yapacağımız ilk iş banyoda duştan önce sıcak su gelene kadar suyu boşa akıtmamak olsun. Sıcak su gelene kadar bir damacanada biriktirdiğimiz suyu, çiçeklerimizi sulamada ya da tuvalette kullanabilirsiniz. Yalnızca bu iki önlem bile günlük su tüketimimizi önemli ölçüde azaltacaktır. Bazılarına katılmasam da BUSKİ’nin su tasarruf sayfasına ( https://www.buski.gov.tr/su-tasarrufu ) bakmakta yarar var.

Su konusu bitmedi. Suya yönelik tehditler çok fazla. Bunları size bir sonraki makalede aktarmak istiyorum.