SANAT İYLEŞTİRİR III

Uzun yıllar süren çocuklara öğretmenliğim ve çocuk edebiyatıyla ilgili çalışmalarımın sonucunda şu doğruya ulaştım: Çocukluğu olmayan edebiyatın büyüklüğü de olmaz.

Bu sözüm birey, bilim, sanat ve her türden örgütler için de geçerlidir.

Bütün yaşamımızın çocukluğumuzdan ibaret olduğunu da ekleyeyim.

Bir bilgi daha: Çocuğun dil ve anlatım gelişimi konusundaki en etkili araç başlangıçta ninni, tekerleme, masal gibi sözlü verimler; daha sonra da öykü, şiir, deneme, roman v.b kitaplardır. Nitekim “Yetişkinlerin sahip olabileceği dil gelişiminin % 60’ı, sekiz yaşın sonuna kadar oluşuyor.” diyor Nevzat Süer Sezgin.

Bütün bu nedenlerle çocukluk sanılandan, toplumsal bilincin farkında olmuşluğu kadarından çok daha önemli ve büyüktür.

*

“Bebeklik”ten sonra gelen, okul öncesi dönemi de kapsayan ve yaklaşık on beş yaşına kadar uzayan bir süreçtir çocukluk. Bu süreci çeşitli yaş gruplarına ayırarak kategorize etmektense masal dönemi (0-3 yaş), kişilik ipuçlarının oluşması (Piage’ye göre 3-6, İbn Sina’ya göre 4-7) yaş, en yaratıcı dönem (5-6 yaş) ve yaratıcılığın en yoğun sergilendiği dönem (13-15 yaş) gibi içeriksel/niteliksel bakış açısıyla yapılan değerlendirmelere katılmak daha akla yatkın görünüyor.

Konuyla ilgili süregelen tartışmalara gelince; örneğin Cemal Süreya, çocuk edebiyatı diye bir türün olduğunu kabul etmez. Fazıl Hüsnü Dağlarca, çocuk edebiyatı diye sınırları belli bir türün varlığını kabullenir, Çehov ise edebiyatın ortak ilkelerine değindikten sonra “Dozlar değişir yalnızca,” der. Tacim Çiçek, “Bize düşen ayakları yere basan, insanın burnunun direğini sızlatan veya düş dünyasını besleyen çocuk kitapları oluşturmamız; özgünlüğü, zenginliği, içeriği ve onların dünyalarına göreliği göz ardı etmememizdir,” diyerek çocuk edebiyatını, var mı yok mu tartışmak yerine ilkelerine göre üretilmesi gerektiğini söylüyor.

Bu tartışmalardan yola çıkarak ortalama bir tanım yapmak gerekirse; “çocukluk” diye adlandırılan özellikli bir döneminin olduğu somut bir gerçeklik. O dönemin insanına “çocuk”; çocuğa görelik ilkesine uygun yazılmış, kendine özgü dilinin, biçeminin olduğu edebiyata da “çocuk edebiyatı” denmektedir.

Temel özelliklerine gelince çocukça değil ama çocuğa göre bir edebiyat/ sanat dalı vardır. Biçim bakımından beş duyuya seslenebilir, beş duyuyla izlenebilir niteliktedir. Göze hoş görünür, kulağı tırmalayıcı değildir. Oyma, kabartma v.b özellikleri nedeniyle dokunulduğunda etkisi ve anlamı varsıllaşır. Güzel kokar ve hatta bir adım daha ileri giderek söylemek gerekirse güzel bir tadı da var. Öz olarak nahiftir, samimidir, açık seçik ve tam anlamıyla didaktik değilse bile biraz da öğreticidir. Biçem olarak da “çocuğa görelilik,” “çocuk gerçekliği” ve “çocuk düşüncesi” ilkelerinin gerektirdiği özelliklere yani tıpkı çocuğun doğası gibi edebiyatı da özgür, özgün ve estetik (sanatsal) özelliklere sahiptir.

Biraz daha açmak gerekirse… Çocuk edebiyatının bir sanat dalı olarak kabul edilebilmesi için şu özellikleri taşıması gerekir:

Dili çocuk diline yakın ve yalın olmalı. Anlatımı açık, seçik, duru, akıcı, kısa; olabildiğince düz ve noktalama imleri doğru kullanılmış tümcelerden oluşmalı.

Çocukları insan yerine koyan bir anlayışa sahip olmalı.

Kurgusu sağlam, dokusu sıkı...

Yanlış ya da yoğun imge yükü taşımamalı, sözcük dağarcığını geliştirmeli.

Hoşgörülü olmalı; ırk, din, dil, cins ayrımcılığı yapmamalı.

Konu, izlek, olay, olgu ve diyalogların yaşamla bağı doğrudan ya da dolaylı da olsa sıkı kurulmuş olmalı.

Çocuğun hayal dünyasını varsıllaştırmalı ama ideolojik kalıplara sokmaya çalışmamalı; kahramanlığa  değil, toplumculuğa özendirmeli; evrensel değerlere, bilimselliğe yönlendirmeli.

Güzel duyguların oluşmasına katkı yapmalı, korkutmamalı; eleştiri ve özeleşiri anlayışını geliştirmeli.

Algılama, yazma, konuşma, yorumlama, karılaştırma, çözümleme ve bireşim yapabilme, iletişim kurabilme ve sağlıklı biçimde sürdürebilme yeteneğinin gelişmesi için de aile eğitiminin yanıbaşında ve sonrasında birincil araç kitaptır. Ayrıca çocuğun kişilik gelişimi, özgüven ve sağlıklı bir psikososyal altyapıya sahip olabilmesi, karşılaştığı sorunları çözebilmesi bağlamında da bu yapıtlarının rolü yadsınamaz.

Çağdaş çocuk edebiyatının hızla gelişen yeni bir dalı var ki oldukça önemli: Fantastik kurgu. Bilimin gelişmesi, bilinmeyenlerin bilinenlerden çok daha fazla olduğu bilincini doğurmuştur. Sorunun burasında fantastik kurgu, bilimkurgu, yapay zeka devreye girer ve bilinebileceklere kapı aralar; böylece hem insan zihninin hem de bilimsel gelişmelerin, metafizik tarafından üstü kapatılmaya çalışılan, asla bilinemez diye dayatılanların, mutlaka bilineceğini gösterir.

Bütün bu özellikleri nedeniyle insanın insanlaşmasına en büyük katkının sanattan geldiği tartışmasız bir doğrudur. Çünkü sanat sanatçının duygu yanından doğar, sanat tüketicisinin de duygularına seslenir, onu etkiler. Duygular köken itibariyle kıskançlık, kin, öfke, nefret vb. gibi kaba ve yabanıldır. Sanat ise estetik (güzellik) bilimiyle ilgili olduğu için güzellik üretir, güzelliğe hizmet eder. Bu durumda sanatın; duygu farkındalığı yaratmak amacıyla yabanıl olanı eğitmek, onu ehlileştirmek ve süreç içinde değiştirmek gibi bir işlevinin olduğu söylenebilir. Onun bu işlevini göz önüne alarak baktığımızda çocukluk için edebiyat sanatının önemi ve değeri daha da artmaktadır.

Demek ki çocuk edebiyatı ve/ya çocuklar için edebiyat, aynı zamanda çocukların iyiden, güzelden, doğrudan, sevgiden, barıştan vb. güzel değerlerden yana eğitilmesine katkı yapan, etkin bir sanat dalıdır.

Damla kendini tamamladığında damlar. Ancak damlanın yani çocuğun kendini tamamlayabilmesi ve giderek üretebilmesi, kültürel dengeli beslenmesiyle yakından ilgilidir. Bunun için yalnızca iki temel besine gereksinme var: bilim ve sanat.

Çocuk eğitiminde yalnızca bilimsel verilerin,  kitapların değil, sanatın tüm dallarının büyük önemi var. Sanat kitapları kadar müziğin, heykelin, dansın, resmin, filmin, tiyatronun, balenin, oratoryonun... Bütün bu alanlar da çocuğun kişilik gelişimini, insanlaşma sürecini olumlu yönde etkiler.

İyi bir meslek sahibi ama aynı anda iyi bir insan olmak, idealdir. Hastasını azarlayan doktor, öğrencisine sevgiyle yaklaşamayan öğretmen; doğaya saygısı olmayan mühendis, buyruğundaki askeri hırpalayan komutan, işyerinde çalışanına iyi davranmayan patron; kadına, çocuğa, hayvana, doğaya iyi davranmayan birey eksiklidir.

İnsan denen varlığın iyi, ideal insan olabilmesi için anne karnından başlayarak yaşamı boyunca bilimsel ve sanatsal verilerden eşit biçimde (dengeli) beslenmesi, böylece öfke, nefret, bencillik, saldırganlık, kıskançlık, saygısızlık gibi yabanıl duygularının yerini insanın daha bir insan olmaklığının  gereği ve sonucu olan barış, hoşgörü, sevgi, saygı, adalet, eşitlik, özgürlük gibi duyguların alması gerekir.

Sürecin sürdürülebilir olması, dönüştürme gücüne sahip olması  gerekir. Anne karnından çocukluğa, oradan gençliğe ve yetişkinliğe geçerken önermelerin içeriği ve niteliği yükseltilmeli; her dönemin birikimine bilimi, felsefeyi, diyalektiği, daha üst sanat dallarını, teknolojiyi ve  sınıf bilincini de eklemek gerekir.

Ne var ki bilimsel, sanatsal ve ideal olana ulaşabilmek için sistemin bu yönde çalışması, sürecin bu yönde yürütülmesi sınıflı toplumlarda (ezen, sömüren) sermayenin ve bağlaşıklarının işine gelmez. Çünkü Harun Karadeniz’in kitabına da ad olarak verdiği gibi “Sistem Kendine Uygun Kafalar Yetiştirir:  

Yalan söyleyen politikacılardan hukukun vicdanından habersiz yasa yapan milletvekillerine, adalet gözetmeden uygulayan yargıçlara; eğitim çağındaki çocukları tarikatlara teslim edenlerden küçücük kız çocukarıyla evlenmeyi düşünen, öneren tarikatçılara; ülkeyi Afganistan yapmaya çalışan kafalardan yanmaz kefen satan madrabazlara; sürekli olarak kadını aşağılayan fatvacıdan partiden partiye geçen fırdöndülere; yalancı şahitlerden mafyaya; “cehaletin ferasetine güvenen”lerden sanat, doğa ve hayvan düşmanlarına; satılık kalemlerden, çıkarı için can yakan trollere; “kraldan çok kralcı” olanlara; ihbarcılara, iftiracılara, daha yüzlerce, binlerce örneğe kadar.

Sembolik örneklerdeki metaforik olguları üretenlerin tamamı dün çocuktu; bugün trajikomik yetişkin.