SANAT İYİLEŞTİRİR II

Ekmek Sanat ve Toplumsal Ruhun Yumuşaması

Sanat karın doyurur mu?

Öncelikle şunu belirtmek gerek; sanatçının ürettiği sanat ürününden para kazanmasıyla ilgili olmamakla birlikte “ruhun gıdası” olmaklığıyla ilgisi, ilişkisi vardır.

Soruna yanıt ararken sanatın birey ve toplum üzerindeki etkisine, sosyopsikolojik sonuçlarına bakmak gerekir. Kimi postmodern ya da kapitalist sistemden maddi olarak yararlanan sanat tacirlerinin kabul etmediği, “sanatın işlevi” sorununa bakıldığında daha net ve somut yanıt verilebilir.

Diyalektik ve sanat felsefesinin sanata bakış açısından nasiplenmeyenler, dar açılı ideolojik bakışla sanatın derinliğinden haberdar olamazlar. Sanatı, tanrıya “şirk koşmak” olarak nitelendiren; hayal etmenin,düş kurmanın, kurmaca üretmenin; sınır, tabu, baskı tanımayan hayalin sanatın öncül eylemi olduğunu bilen dini bakış açısı da öyle.

Bu bakış açısının sanatı da yoktur zaten, olamaz.

Oradaki buyruklar; “hayal kurma, sorgulama, itirazsız boyun eğ, kul anlayışıyla düşün ve hareket et; saltanaltımıza dokunma, ezilen sömürülen halkı bilinçlendirecek sanat yapma, söz söyleme, yazma!” şeklindedir.

Buyrukların egemen olduğu bir başka dünya da emperyalizmdir, kapitalizmdir. Sanatın içini boşaltarak, kendi amacına uygun kullanamasaydı, kırıntısına bile izin vermezdi. “Şirk koşmak” kavramı, burada “sömürdüğüm, ezdiğim halkı uyandırma!” şekindedir.

Her iki dünyanın da sanat düşmanlığının, sanat yüzünden huzursuz olmalarının hatta çıldırmalarının nedeni şudur: Sanat; örneğin ağacın köküne inen su gibidir. Suyun, toprağın derinliklerinde ne yaptığını görmek olanağı olmasa da bilim kolayca ve açık seçik biçimde gösterir. Su, topraktaki madensel maddeleri ve mineralleri çözerek kök tarafından emilmesini kolaylaştırır; gövdeye dala, yaprağı ulaşmasını sağlar, orada fotosentezin oluşmasına katkı yapar. Böylece ağaç serpilir, gelişir, büyür, dal- budak salar, meyve verir…

Sermaye de onun tepe tepe kullandığı din de bireyin ve toplumun fotosentez yapmasını istemez.

Kısacası sanat, tıpkı su gibi bireyin ve toplumun derinliklerinde benzeri bir işlev verir. Su yoksa ağaç, sanat yoksa birey ve giderek toplum kurur. Cahil kalır, gelişemez, başarısız olur. “Başına vur ekmeğini elinden al” atasözünün belirttiği gibi kolayca sömürülür kıvama gelir.

 Öğretmenliğim süresince öğrencilerime bir sanat  dalıyla ilgilenmelerini önermemin nedeni bu bilincimdir. Şiir öykü, roman, deneme ve benzeri sanat kitapları okumalarını… Olanakları varsa herhangi bir müzik aleti çalmalarını, heykel yapmalarını, dans etmelerini...

Bu tür uğraşların sayılamayacak kadar çok yararı var.

Her şeyden önce sanatın iyileştirici gücü devrede olur. Örneğin ehlileştirilmediğinde zararlı olan öfke, nefret, kıskanma, saldırganlık, kıskançlık, bencillik, adaletsizlik gibi duygular sanat tarafından törpülenir, yoğunluğu derecesinde küçültülür hatta ortadan kaldırılır; bütün bunların yerine tam da sanatın doğasından gelen sevgi, dostluk, kardeşlik, barış, hoşgörü gibi insanı daha çok insanlaştıran güzel duygular geçer.   

Kişiliğini besler, anlama, algılama, anlatma, yorumlama, karşılaştırma, güzel konuşma, yazma, sağlıklı iletişim kurma gibi yetenekleri geliştirir.

Stresin atılmasına yardımcı olur, beyni ve bedeni dinlendirir, içini rahatlatır. Yaşama sevinci, direnç verir, özgüven kazandırır, sosyalleşmesine katkı yapar.

Sanatsal uğraşından sonra öğrenciyse dersine, çalışansa işine döndüğünde her şeyi daha net görür, daha hızlı kavrar, bilinçlenir, başarılı olur. Başarılı olmak demek, hakkını aramak, kendini sömürttürmemek, kazanmak demektir. Hakları, ekmeği, aşı, mutluluğu, özgürlüğü…

Bu niteliklere sahip bireylerden oluşan toplumlarda barış olur; sevgi, saygı gelişir. Öyle olunca kavgaya, savaşa gerek kalmaz; savaş malzemeleri için harcanan büyük paralar harcanır, daha insanca yaşamanın koşulları oluşturulur; toplumun ve bireylerin aşının, ekmeğinin daha da artmasına, eğitimine, sağlığına, kültürel gelişimine katkı yapar.

İşte sanatla ekmeğin ilişkisi bu kadar somuttur!

*

“Okulumuzun ruhunu yumuşattınız.”

“Türkçe ve Kültür Dersleri Öğretmeni” olarak, Hamburg’daki Şuuleslomnstieg adlı okuldaki beş yıllık çalışmamın sonucu da “sanatın iyileştirici gücüne, bireysel ve giderek toplumsal değişime, bireyin ve toplumun daha başarılı olmasına katkı yapabileceğine” dair   “toplumcu” tezi doğruladı.

Beş yüz seksen öğrencinin yaklaşık üç yüzü ülkemizin çocuklarından oluşuyordu. İlk yıl otuz öğrencim vardı. Öğrenciler iki kültür arasına sıkışmış, sorunlu çocuklardı. Ailelerine, okula ve hatta okulun bulunduğu sokağa sürekli olarak zarar veriyorlardı.

Onları sanatla buluşturarak sonuç alacağım inanıyordum. Kısa sürede tanımaya, yetenek alanlarını anlamaya çalıştım. Biraz da el yordamıyla onları tiyatro, koro, bağlama kursu, pingpong gruplarına ayırdım. Tamamen amatör anlayışla hemen hemen hiçbir öğrencimi dışarıda bırakmadım. Üç yılda öğrenci sayım yüzü geçti ve ikinci bir öğretmen daha verildi “Türk Sınıfı”na. Gelen öğretmen (Öner Demir) de folklörcü idi. O da üç boy folklar grubu oluşturdu ve yoğun bir çalışmaya girdi. Beş yılın sonunda, devam edip etmemeleri gönüllülük esasına dayanan sistemde, ilk okul, orta okul, az da olsa lise öğrencilerinden oluşan toplamın yüz elliye yaklaştığına tanık olduk.

Beş yılım dolmak üzere iken okul müdürü Frau Reich, odasına davet ederek okulda kalmamı istedi. Yaptığı kısa konuşma şöyleydi: “Siz ikiniz, altmış Alman öğretmenime rağmen okulumuzun ruhunu yumuşattınız, lütfen kalın, birlikte çalışmaya devam edelim.”

Açık seçik olarak görüyorduk; öğrencilerimiz birçok yanlış, kötü, zararlı alışkanlık ve davranıştan vazgeçmiş; pek çoğu sanatın, sporun, folklorun değişik dallarına gönül vermiş, o yolda yürümeyi tercih etmiş.

Kesin dönüşümden on yıl sonra bir sanat etkinliğine davet edildiğim Hamburg’da, öğrencilerimin “vefakârlık” duygusunun da güçlenmiş olduğunu gördüm. Daha önemlisi, kimisi “müziğin çeşitli dallarında çalışarak ailesini geçindirdiğini rahat bir yaşam sürdüğünü” belirtmiş; kimisi eğitim yaşamında ve hatta mesleğindeki başarısına, sanatla uğraşmanın büyük katkı yaptığını söylemişti. Hele orta okul son sınıfta olan bir öğrencim vardı ki  daha çocuk denecek yaşta neredeyse içine düşmediği yanlışlık kalmamıştı. Bir kezinde onu almaya gelen polise vermemiş, daha sonra da uzlaşma sağlanmasına katkı yapmıştım. “Öğretmenim,” dedi buluştuğumuzda. “Yolum size uğramasaydı, tiyatroya bulaşmasaydı, başıma gelmedik kalmazdı. Oysa şimdi kadrolu sürücüyüm, evlendim, iki çocuğum var, mutluyum. Ev bile aldım.”

Sonuç olarak sanatın iyileştirici gücü insan davranışlarını yönlendirmiş, değiştirmiş hatta “okulun ruhunu yumuşatmış”tı.