Sokrates için felsefe, insanın kendisiyle yüzleşmesini sağlayan canlı bir yaşam yoluydu. Biz de bu köşede, felsefeyi yaşam bilgeliği olarak gören kadim anlayışa sadık kalarak, büyük düşünürlerin çağları aşan fikirlerini bugünün insanına ve gündelik hayata taşıyacağız. Felsefeyle yapacağımız bu yolculuğa, çağının Sokrates’i olarak görülen; insanın iç dünyasını ve ruhunun en derin dehlizlerini kendisine özgü bir berraklıkla okuyabilen Søren Kierkegaard ile başlıyoruz. Sizi birlikte düşünmeye davet ediyorum.

Dip Dalga 

Bazen Bir Adamı Yalnızca Tek Bir Kadın Doğurmaz

Danimarkalı filozof Søren Kierkegaard, çağımızdan iki yüzyıl önce yaşamış, tutkulu ama bir o kadar da diri bir zihin ve gönül sahibi bir düşünürdü. Onun felsefesi, yalnızca düşünülmüş değil, yaşanmış bir felsefedir. Bir filozofu ne yaşadığı çağın ruhundan ne de kendi ruhunda yaşananlardan bağımsız düşünmek mümkündür. Aslında bu yalnızca filozoflar için değil, hepimiz için de biraz böyledir. İçine doğduğumuz aile ve kültür bizim varoluşumuzu derinden biçimlendirir. Hatta onlara karşı, bazen sert bir karşı duruş sergilesek bile, o karşı duruşun içinde dahi, derinlerde akan bir dip dalga gibi yaşamaya devam ederler. Duygularımızda, düşüncelerimizde, yazdıklarımızda ve eylemlerimizde o dip dalganın izi, gören gözler için inkâr edilemeyecek kadar aşikârdır.

Kierkegaard’ın hayatındaki o dip dalga ise iki kadındı. Onu ve düşüncesini doğuranın bu iki kadın olduğunu söylemek hiç de abartı olmayacaktır. Size, üstadı Antik Çağ’ın bilge filozofu Sokrates gibi, çağının at sineği olan bu büyük ironi ustasının hayatında derin izler bırakan iki kadından söz etmek istiyorum.

Kierkegaard’ı anlamak, biraz da bu iki kadının onun hayatındaki yerini anlamaktan geçiyor.

Kierkegaard, varlıklı bir ailenin en küçük çocuğu olarak dünyaya geldi. Tam adıyla Søren Aabye Kierkegaard, 5 Mayıs 1813’te Kopenhag’da doğdu. Varlıklı bir tüccar olan Michael Pedersen Kierkegaard ile, daha önce aile yanında hizmetçilik yapmış ve Michael Kierkegaard’ın uzaktan akrabası olan Ane Sørensdatter Lund’un yedinci ve son çocuğuydu. Michael Kierkegaard’ın ikinci evliliği olan bu birliktelik, ilk eşinin ölümünden yaklaşık bir yıl sonra ve Ane Lund’un ilk hamileliğinin dördüncü ayında gerçekleşti.¹

Kierkegaard, yaklaşık on sekiz yaşındayken babasının geçmişine ilişkin aile sırrını öğrendi. Babasının, annesiyle evlilik gerçekleşmeden önce bir çocuk sahibi olduğunu öğrenmesi, zaten melankoli ve suçluluk duygusuyla örülü olan iç dünyasını daha da derinleştirdi. Bu olayın düşünce dünyasında bıraktığı izin boyutunu tam olarak bilmesek de, aile geçmişinin ve babasıyla kurduğu karmaşık ilişkinin eserlerinde güçlü yankılar bulduğu açıktır.²

Annesinin adı ise görünüşte neredeyse hiç yoktur. Ne yayımlanmış eserlerinde ne de günlüklerinde ona doğrudan rastlarız. Oysa dolaylı anlatımın ve görünmeyenin anlamının belirleyici olduğu Kierkegaard’ın dünyasında bu sessizlik başlı başına anlamlıdır. Annesi, görünürde değil ama eserlerindeki dip akıntısında yaşamaya devam eder.

Belki de en çok ana dilinde…

Kierkegaard, Danca’ya büyük bir sevgi beslemiş ve yaşadığı dönemde Latince ile Almanca’nın baskın kültürel etkilerine rağmen bütün eserlerini ana dilinde yazmayı gönüllü ve bilinçli bir tercih hâline getirmiştir. Bunun en dikkat çekici örneklerinden biri, Sokrates’e Sürekli Göndermeyle İroni Kavramı Üzerine adlı doktora tezini Danca yazabilmek için kraldan özel izin almak zorunda kalmasıdır. İzin verilmiş olmasına rağmen tezini, dönemin bilim dili olan Latince olarak savunduğunu da ilave etmek isterim.²

Onun şu sözü, görünmeyenin izini süren düşüncesinde olduğu kadar, annesinin eserlerindeki görünmez varlığını da düşündürür: “Her yerde hazır bulunan bir varlığın tam da görünmez olması sayesinde tanınabilmesi ne kadar da aldatıcıdır.”³

Kierkegaard’ın ana diline olan bağlılığı, annesine göbekten bağlı oluşunun bir ifadesi olarak da okunabilir. Tıpkı görünmeyenin bütün varlıktaki izi gibi, annesi de onun kullandığı dilde, üslubunda ve dolaylı anlatımında yaşamayı sürdürmüştür.

Hayatımızı derinden etkileyen o dip dalga, belki de özgürlüğümüzün asıl dinamosudur. İnsan, yaşadıklarından ya da yaşayamadıklarından kendini yeniden doğurur.

Annesi yalnızca Kierkegaard’ı dünyaya getirmedi; onun varoluşunu da derinden etkiledi. Bu etkinin, bireysel varoluşu felsefesinin merkezine yerleştiren düşüncenin oluşmasında da sessiz ama belirleyici bir payı vardı. Belki de annesi onun ilk ve görünmeyen öğretmeniydi.

Kierkegaard’ın hayatını derinden etkileyen ikinci kadın ise, aşk üzerine yazdıklarında izi inkâr edilemeyecek kadar açık olan ilk aşkı Regine Olsen’di.

Ama Regine’nin hikâyesi, başka bir yazının konusu.

Bazen bir adamı yalnızca tek bir kadın doğurmaz.

Emine Demir 24.07.2026

Dipnotlar ¹

Joakim Garff, Søren Kierkegaard: A Biography, çev. Bruce H. Kirmmse (Princeton: Princeton University Press, 2005), s. 1-15. ²

Jon Stewart, “Søren Kierkegaard”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward N. Zalta, Winter 2017 Edition, “Kierkegaard’s Life”. ³

Søren Kierkegaard, Concluding Unscientific Postscript, çev. Howard V. Hong ve Edna H. Hong (Princeton: Princeton University Press, 1992), s. 124