Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2021-2023 yıllarını kapsayan “il seviyesinde beşeri sermaye endeksi”ni açıkladı. Dünya Bankası için hazırlanan resmi veriler, ülkenin eğitim, sağlık ve hayatta kalma durumunu ölçmeyi hedefliyor. TÜİK tarafından açıklanan rapor, 6 şubat 2023 depremlerinin etkilediği illerde beşeri sermayenin ağır darbe aldığını ortaya koydu.

TÜİK’in üç yıllık verilerine göre, depremlerin yaşandığı Adıyaman, Hatay ve Kahramanmaraş’ın ‘beşeri sermaye endeks’ puanlarında büyük gerileme görüldü. Adıyaman’da endeks yüzde 7.3, Hatay’da yüzde 6.5, Kahramanmaraş’ta ise yüzde 5.8 düştü. Bu düşüşler, depremin yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda halk üzerinde de yıkıcı bir etki yarattığını gözler önüne serdi.

Türkiye geneli: 2023’te yeniden düşüş eğilimi

Türkiye genelinde beşeri sermaye endeksi, 2021’de 0.693, 2022’de 0.696 ve 2023’te ise 0.690 olarak ölçüldü. Buna göre endeks, 2022’deki hafif toparlanmanın ardından 2023’te yeniden düşüşe geçti. Türkiye’deki kemer sıkma programının etkisiyle eğitim bileşeni yüzde 0.79’luk bir düşüş yaşadı. Eğitimdeki bu dalgalanmanın, pandemi sonrası uyum süreci, öğretmen başına düşen öğrenci sayısı ve okullaşma oranlarındaki değişimle ilişkili olduğu tahmin ediliyor.

Öte yandan hayatta kalma bileşeninde de gerileme görüldü. Özellikle doğumda beklenen yaşam süresi ve çocuk ölüm oranlarındaki olumsuz seyir, bu düşüşte etkili oldu.

Söz konusu endeks deprem illeri dışında en çok yüzde 0.5 gerileme ile Edirne’de gerçekleşti. Edirne’yi yüzde 0.3 gerileme ile Diyarbakır takip etti.

Sağlık bileşeni aynı yıl Türkiye genelinde yüzde 0.18’lik bir artış gösterdi.

Bölgesel eşitsizlikler belirgin

Veriler, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki illerin beşeri sermaye endeksinde daha düşük değerlerle seyrettiğini ortaya koydu. Şırnak, Ağrı ve Muş gibi illerde endeksin düşük kalmasında, sosyoekonomik dezavantajlar, sağlık ve eğitim hizmetlerine erişimdeki kısıtlar etkili oldu.

Buna karşılık, sanayi ve turizm kentleri olan Kocaeli, Antalya ve İzmir gibi illerde endeksin daha dirençli olduğu görüldü.

En yüksek endeks: 2022’de Uşak (yüzde 5.06 artış)

En düşük performans: 2023’te Adıyaman (yüzde 7.3 düşüş)

Sağlıkta en çok artış: 2022’de Van (yüzde 0.35)

Eğitimde en çok düşüş: 2023’te Sivas (yüzde 4.41)

TÜİK, Dünya Bankası için hazırladı

TÜİK endeks hesaplamasında Dünya Bankası'nın metodunu kullandı. Kullanılan metot şöyle: Hayatta kalma bileşeni: “Bugün doğan bir çocuk okul çağına kadar hayatta kalabilecek mi?​” sorusuna yanıt aramakta olup; çocukların tamamının, beşeri sermaye birikim sürecinin başladığı yaşa kadar hayatta kalamayacağı yönündeki gerçeği yansıtmaktadır. Sağlık bileşeni için genel sağlık ortamının iki temsili göstergesi kullanılmaktadır. Bu göstergeler 60 yaşına kadar hayatta kalan 15 yaşındaki bireylerin oranı olarak tanımlanan yetişkin hayatta kalma oranları ve 5 yaş altındaki çocuklar için büyüme geriliği (bodurluk) oranıdır. Eğitim bileşeni eğitimin niceliği ve niteliğine ilişkin bilgilerden oluşmakta olup; temelde bireylerin kaç yıllık bir eğitim sürecini tamamlayacaklarını ve ne kalitede bir eğitim alacaklarını ölçmektedir.