11 Kasım, Dip Dalga köşemde düşünceleriyle bize sık sık eşlik eden Søren Kierkegaard’ın ölüm yıldönümüydü.

Filozofların düşünceleri ne çağlarının ruhundan ne de kendi ruhlarında olup bitenlerden bağımsızdır. Bunların izlerini taşır, fakat bunlara indirgenemez. Kierkegaard, derin melankolisiyle ve Regine Olsen’le ayrılığının açtığı yarayla yaşarken çağının yarasına da oradan bakar: inancın alışkanlığa dönüştüğü, bireyin kalabalıklar içinde kendi sorumluluğunu unuttuğu bir çağın yarasına. Bu yara, düşüncelerini doğurtan bir ebe gibiydi. Son günlerinde dostu Emil Boesen’e, başkalarının kendisinde göremediği ıstırabı şöyle anlatmıştı:

“Herkese benden selam söyle, hepsini çok sevdim. Onlara hayatımın başkalarınca bilinmeyen ve anlaşılmayan büyük bir ıstırap olduğunu söyle; dışarıdan her şey gurur ve kibir gibi göründü ama öyle değildi.”

Kierkegaard, 11 Kasım 1855’te, Kopenhag’daki Frederiks Hastanesi’nde, kırk iki yaşında hayata veda etti. Hastanedeki son günlerinde dostu Emil Boesen, komünyon —Hristiyanlıkta kutsanmış ekmek ve şarabın alınması— isteyip istemediğini sorduğunda, bunu bir papazdan değil, ruhban olmayan bir inanandan almak istediğini söyledi. Buradaki itirazı inancın kendisine değil, devletin görevlisi hâline gelmiş din adamlarının Hristiyanlığı temsil etme iddiasına yönelikti.

Ölümünden sonra ise cenazesi yine devlet kilisesinin ellerindeydi. 18 Kasım’da Kopenhag’daki Meryem Ana Kilisesi’nde (Vor Frue Kirke) düzenlenen törende, papaz olan ağabeyi Peter Christian Kierkegaard’ın konuşmasının ardından Assistens Mezarlığı’ndaki aile kabristanına defnedildi. Yeğeni Henrik Lund, mezarı başında bu töreni protesto etti. Yaşarken devlet kilisesinin temsil ettiği Hristiyanlığa karşı çıkmış bir insanın, ölümünden sonra o kilisenin mensubuymuş gibi uğurlanmasını kabul etmiyordu.

Kierkegaard’ın son tutumuyla cenaze töreni arasındaki bu çelişki, bugün biz okurlarını da üzerinde düşünmemiz gereken bir soruyla karşı karşıya bırakıyor: İnsanın inancına, yaşayışına ve kendisi oluşuna onun yerine başkaları karar verebilir mi?

Kierkegaard’ın dönemin Danimarka Hristiyanlığına yönelttiği eleştirinin hedeflerinden biri, dinin toplumsal bir alışkanlığa dönüşmesidir. Hristiyan bir ülkede doğmak, kiliseye kayıtlı olmak, ibadete katılmak insanı kendiliğinden Hristiyan yapar mı? Bir inancın dilini konuşuyor olmak, o inancı yaşamak için yeterli midir?

Daha önce bu köşede ele aldığımız öznel hakikat düşüncesini burada yeniden hatırlayalım. Kierkegaard’ın nesnellik eleştirisi, bütün nesnel bilgiyi geçersiz saymaz. Fakat o, etik-dinsel hakikati, öğrenildikten sonra bir kenara bırakılabilecek bir bilgi türü olarak da görmez. Ona göre asıl mesele, insanın bildiğiyle nasıl yaşadığıdır. İman hakkında çok şey bilmekle iman etmek, ölümlü bir varlık olduğunu bilmekle kendi ölümlülüğünü derinden hissetmek, sevgiyi açıklamakla sevmek aynı şey değildir. Tıpkı gideceğimiz yolu bilmekle o yolu yürümenin aynı şey olmayışı gibi.

Öznel hakikat, herkesin dilediğini doğru sayması anlamına gelmez. Tanrı karşısında tekil birey olmak, insanın kendi varoluşunu başkasına devredememesi ve bu varoluşun sorumluluğunu üstlenmesidir. Bir topluluk bizi destekleyebilir, bize yol gösterebilir; fakat bizim yerimize inanamaz, varoluşumuzun sorumluluğunu üstlenemez.

Kierkegaard, yazarlık faaliyetini değerlendirdiği eserinde, kim olduğunu, nerede bulunduğunu, adını dahi bilmediği okurlarının her birine seslenir. Seçilmiş bir azınlığı değil, “o tekil birey” olma imkânını taşıyan her insanı muhatap alır. Çünkü onun düşüncesinde Tanrı karşısında makamın, servetin ve itibarın sağladığı bir ayrıcalığa yer yoktur.

Bununla birlikte o tekil birey, dünyadan soyutlanmış bir varlık da değildir. Kendi benliğinin farklı boyutlarını birlikte yaşamanın sorumluluğunu üstlenebilen bir varlıktır. Ölümcül Hastalık Umutsuzluk’ta insan, sonluluk ile sonsuzluğun, olanak ile zorunluluğun sentezi olarak düşünülür. İnsanın benliği, bu boyutlardan birinin yok sayılmasıyla bütünlüğüne kavuşamaz. İnsan yalnızca sonluya kapandığında da, sonlu koşullarını yok sayıp olanaklar arasında kaybolduğunda da kendisinden uzaklaşabilir.

Dolayısıyla insanın toplum içinde üstlendiği rollerden daha fazlası olduğunu ifade etmek, bu rollerin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Ailemizin, işimizin, bedenimizin, geçmişimizin ve toplumsal ilişkilerimizin hayatımızı biçimlendiren etkisini göz ardı edemeyiz. Geçinme, sevme, sevilme, destek görme ve birbirimize destek olma ihtiyacımızı yadsıyamayız. Yine de bunların hiçbiri, tek başına, kim olduğumuzu tümüyle açıklamaya yetmez. İnsan, kendisini biçimlendiren ilişkilerin içinde kendisi olmanın sorumluluğuyla da karşı karşıyadır.

Kierkegaard’ın “kalabalık hakikat dışıdır” sözüne bir de buradan bakmayı deneyelim. Buradaki kalabalık, yoksulların, eğitimsizlerin veya sıradan insanların adı değildir. Soylular, milyonerler ve yüksek makam sahipleri de kalabalıkları oluşturabilirler. Kierkegaard açısından sorun olan şey, sayının etik-dinsel hakikatin ölçüsü yapılmasıdır.

Çoğunluğun onayını almak ya da başkalarının haklılığımızı desteklemesi, yaptığımızın sorumluluğunu kendimizin üstlenmesi gerektiği gerçeğini ortadan kaldırmaz. Kierkegaard’ın vurguladığı gibi kalabalık, elleri olmayan bir soyutlamadır. Kalabalığın içinde insan, kendi başına yapmaya cesaret edemeyeceği şeyleri yapabilir; sorumluluğunu ya da korkaklığını başkaları arasında görünmez kılabilir. Onun dikkatimizi çektiği nokta, kalabalığa sığınan insanın tek başına üstlenmeye cesaret edemediği eylemlere katılabilmesidir. Oysa eylemi gerçekleştiren, elleri olmayan soyut bir kalabalık değil, her zaman somut bireylerdir. “Herkes böyle yapıyor” diyerek kendi payımıza düşen sorumluluğu görmezden gelemeyiz.

Bu eleştiriyi yalnızca karşı olduğumuz topluluklara yöneltmek de kolaydır. Kierkegaard, kalabalığı hakikat dışı sayan kişinin, kalabalık kendi görüşünü benimsediğinde her şeyi yolunda görmesindeki tutarsızlığa da dikkatimizi çeker. Tekil birey olmak, yalnız kaldığımızda çoğunluktan şikâyet edip, onaylandığımızda onun gücüne sığınmaktan daha fazlasını gerektirir.

Peki, birlikte inanmanın, birlikte ibadet etmenin ne sakıncası vardır?

Kierkegaard, yüz bin kişiye hakikatin anlatılmasına karşı çıkmadığını özellikle belirtir. Fakat on kişilik bir topluluk bile sayısal gücünü hakikatin son karar mercii sayıyorsa itirazı yine geçerlidir. Öyleyse bir arada olmakla kişinin sorumluluğunu topluluğa bırakması aynı şey değildir.

Yine de onun kalabalıklara yönelik sert eleştirisinin karşısında şu soruyu korumak gerekiyor: Topluluk yalnızca insanı kendisinden uzaklaştıran bir güç müdür? Yas tutarken yanımızda duran, hastalandığımızda bize destek veren, düşüncemizi dinleyen insanların kendimizle ve yaşamla ilişkimizi sürdürebilmemizde destekleyici bir rolü yok mudur?

Tekillik ile beraberlik arasındaki gerilimi, bunlardan birini ortadan kaldırarak çözemeyiz. Topluluk inancı besleyebilir; aynı zamanda onu itaate ve gösterişe de dönüştürebilir. Yalnızlık, insanın kendisini duymasına imkân verebildiği gibi, başkasına karşı kayıtsızlığın sığınağına da dönüşebilir.

Bu gerilimi düşünürken kendiliğin sentez yapısına yeniden dönebiliriz. Bana göre mesele, sonlu ile sonsuzdan birini seçmek değil, insanın başkalarıyla ilişkisini ve Tanrı’yla ilişkisini birbirini yok saymadan yaşayabilmesidir. Yatay ve dikey boyutları birlikte gözeten etik-dinsel bir yaşamın imkânı da burada aranabilir.

Kierkegaard’ın Sevginin İşleri’nde komşu sevgisine verdiği önem, tekil bireyi toplumdan kopuk bir insan gibi okumamızı da güçleştirir. “Komşunu kendin gibi seveceksin” buyruğu, başkasına duyduğumuz sevgi kadar kendimize duyduğumuz sevgiyi de sınar. Buradaki “kendin gibi”, mevcut ben sevgimizin olduğu gibi onaylanması değildir; insanın kendisini nasıl sevmesi gerektiğine ilişkin bir soruyu da içerir. Öyleyse komşuyu sevmeyi, kendimizi hakikaten sevmeyi öğrenmeye yönelik bir çağrı olarak da okuyabiliriz. Komşumuzu kendimiz gibi sevebilmek, kendimizi de hakikaten sevmeyi öğrenmiş olduğumuzun bir göstergesidir.

Soyut bir insanlığı sevdiğimizi söylemek kolay olabilir. Karşımızdaki somut insanla ilişkimiz, bize yararı ve yakınlığı bulunmasa da ona sevgi ve saygıyla yaklaşabilmemiz, bu sözün samimiyetinin sınandığı yerdir. Tanrı karşısındaki eşitlik düşüncesi, başkasının biricikliğini görme ve bu biricikliğe alan açma sorumluluğunu da içinde barındırır.

Bu açıdan sonlu olan terk edilmez; fakat mutlaklaştırılmaz da. İnsan sevgisini ve umudunu yalnızca elde edebileceği sonuçlara bağladığında, onları bağladığı bu sonuçların sınırlarına kapatır. Sonsuza açık olmak dünyaya sırt çevirmek değildir; sonlu hayatın içinde sonsuzla ilişkinin kopmadığı bir dünyayı kurmaktır.

Ya/Ya Da’nın sonundaki söylevde Kierkegaard, insanın bir şeyi birçok kez idrak edip onaylayabileceğini, isteyip gerçekleştirmeye çalışabileceğini bize hatırlatır. Yine de o şeyi içtenlikle benimseyip yaşamına katabilmesi için “o derin içsel devinim”e, “yüreğin o tarifsiz kıpırtısı”na ihtiyaç olduğunu özellikle vurgular.

Bu sözleri, birlikte yaşamakla tekil birey olmak arasındaki gerilimli ilişkiyi düşünürken de duyabiliriz. Aynı sözü birlikte dinleyebilir, aynı ibadette yan yana durabiliriz. Fakat duyduğumuzu yaşayışımızda üstlenmek her birimizin sorumluluğundadır. Kierkegaard’ın düşüncesinde bu sorumluluğu, Tanrı karşısında tekil birey olarak üstleniriz.

Kierkegaard’ın cenaze töreninde yeğeni Henrik Lund’un dile getirdiği itiraz, bu nedenle yalnızca geçmişte kalmış bir anlaşmazlığa ilişkin değildir. Bir insanı onun inandığı gibi değil de kendi inandığımız gibi uğurlarken, onun sesini gerçekten duyuyor muyuz? Yoksa onu, artık itiraz edemediği bir anda, kendi kabullerimize göre yeniden mi tanımlıyoruz?

İnsan olarak birlikte yaşamaya ihtiyacımız olduğu gibi, kendi sesimizi kaybetmeden birlikte yaşayabilmeye de ihtiyacımız var. Ben tekil birey düşüncesinin bugün bize yaptığı çağrıyı, hem kendimiz olmanın sorumluluğunu üstlenebildiğimiz hem de başkasının yerine konuşmamayı öğrendiğimiz bir beraberlik arayışında görüyorum.

Yazıyı, Kierkegaard’ın Ya/Ya Da’nın son sayfasındaki çağrısıyla bitirmek istiyorum:

“Başka türlü olmasını arzu eder miydin? Belki sesimde yeterince güç ve yoğunluk yok, sedam içsel düşüncelerine işleyemiyor, vah! Ama sen kendine bir sor, ömrünün mutluluğunu tek bir kelimeyle tayin edebilecek yeterlilikte olduğunu bildiğin bir insana başvurmak isterkenki o vakarlı belirsizlikle sor, kendine daha da bir ciddiyetle sor; zira bu hakikat bir saadet ve selamet meselesidir. Ruhunun uçuşuna engel olma, kendi içindeki en iyi olana keder verme, canını yarım arzularla ve yarım düşüncelerle doldurup bezdirme ve sormaya devam et, ta ki yanıtı bulana dek; zira insan bir şeyi birçok kere idrak etmiş olabilir, onaylayıp kabullenmiş olabilir, insan bir şeyi birçok kere istemiş, bir şeye birçok kere teşebbüs etmiş olabilir ama yine de ancak o derin içsel devinim, ancak yüreğin o tarifsiz kıpırtısı, yalnızca bu seni kabul etmiş olduğun şeyin sana ait olduğuna, hiçbir kudretin onu senden alamayacağına ikna eder; zira senin için hakikat, ancak ahlaken yükselten hakikattir.”

Sormaya devam et…

Kaynaklar

Søren Kierkegaard, Ya/Ya Da.

Søren Kierkegaard, Ölümcül Hastalık: Umutsuzluk.

Søren Kierkegaard, The Point of View.

Søren Kierkegaard, Sevginin İşleri.

Søren Kierkegaard Araştırma Merkezi, Kopenhag Üniversitesi.