DİSK Araştırma Merkezi (DİSK-AR) tarafından yayımlanan “Türkiye’de Emeklilerin Durumu” başlıklı rapor, milyonlarca emeklinin nasıl sistematik olarak yoksulluğa itildiğini bir kez daha ortaya koydu. Asgari ücretin altında aylıklara mahkum edilen emekliler, geçinemedikleri için yeniden çalışmak zorunda kalıyor.

Türkiye’de emekli ve hak sahibi sayısı 15,9 milyonu aşmış durumda. Bu, nüfusun yüzde 18,5’ine denk geliyor. Ancak emeklilerin sayısı artarken, onlara ayrılan kaynaklar sürekli azaltılıyor. DİSK-AR raporu, emeklilerin yalnızca geçinemediğini değil, haklarının da yıllar içinde törpülendiğini ortaya koyuyor.

‘Emekli maaşları dibe eşitleniyor’

Rapora göre, emekli aylıkları yıllar içinde asgari ücretin altında kaldı:

• 2003 yılında ortalama emekli aylığı asgari ücretin yüzde 36 üzerindeydi.
• 2025’te bu oran asgari ücretin yüzde 22 altına geriledi.

Asgari ücretle geçinmenin neredeyse imkânsız olduğu bir ülkede, milyonlarca emekli bu sınırın bile altında bir gelirle yaşamaya zorlanıyor. Devletin bu tabloya cevabı ise ara ödemeler, ikramiyeler ve “tamamlama” gibi geçici çözümlerle sınırlı kalıyor.

GSYH’den emekliye ayrılan payda kesinti

Emekli aylıklarının ekonomideki yerini ölçen göstergeler de ciddi bir gerilemeye işaret ediyor:

• 2002’de ortalama emekli aylığının kişi başına GSYH’ye oranı yüzde 46,4’tü.
• 2025’te bu oran yüzde 29’a düştü.
• Emeklilere ve hak sahiplerine yapılan ödemelerin GSYH’ye oranı Avrupa Birliği ortalamasında yüzde 9,8 iken Türkiye’de bu oran yalnızca yüzde 3,7.

Rakamlarla emeklilik gerçeği

• Ortalama emekli aylığı (2025 ilk yarı): 17.252 TL
• Ortalama işçi emekli aylığı: 17.089 TL
• En düşük emekli aylığı: 14.469 TL
• Emeklilerin çalışma ya da iş arama oranı (2024 sonu): yüzde 65,7
• Aynı oran 2002’de: yüzde 36,6

Yani her üç emekliden ikisi ya çalışıyor ya da iş arıyor. Bu tablo emekliliğin bir hak olmaktan çıktığını, sefalet koşullarında hayatta kalma mücadelesine dönüştüğünü gösteriyor.

‘Aktif/pasif oranı çok düşük’ iddiası çürütüldü

Emekliler hakkında sıkça dile getirilen “fazlalar, sistem bunu taşıyamaz” iddiası da DİSK-AR tarafından çürütülüyor. Sosyal Güvenlik Destek Primi (SGDP) kapsamında çalışanlar aktif sigortalılara eklendiğinde, aktif/pasif oranı 2024 yılı sonunda 1.75’e ulaşıyor. Bu oran Avrupa ortalamasının (1.5) da üzerinde. Yani sistemin krizi emeklilerden değil, sosyal politikaları geri çeken tercihlerden kaynaklanıyor.

5510 sayılı yasa: Emekliliğin çöküşü

2008 yılında yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile emeklilik sistemi köklü biçimde değiştirildi. Aylık bağlama oranları düşürüldü, hesaplama sisteminde milli gelirden pay neredeyse tamamen çıkarıldı. Enflasyon ise TÜİK verilerine göre belirlendiği için emeklilerin gerçek kayıpları görülmez hale geldi.

Bu yasa ile birlikte emekli aylıkları hızla gerilerken, “ikramiye” ve “tamamlama” gibi çözümlerle sorunlar ötelenmeye çalışıldı.

Kamu sözleşmesinde emeklilerin yeri yok mu?

1 Ağustos’ta başlayacak kamu sözleşme görüşmeleri memur emeklileri için de belirleyici olacak. Ancak hükümetin geçmiş yıllarda olduğu gibi emeklilerin taleplerini yine göz ardı etmesi bekleniyor. DİSK-AR’ın raporu, emeklilere kaynak ayrılmamasının nesnel bir zorunluluk değil, siyasal bir tercih olduğunu ortaya koyuyor.

2009–2024 arasında SGK’ye yapılan bütçe transferleri hem bütçe içindeki payı hem de GSYH oranı bakımından geriledi. Yani sorun, “para yok” değil; paranın kimden esirgendiğiyle ilgili.

DİSK: Emekliye insanca yaşam hakkı tanınmalı

Raporda, emeklilik sistemine ilişkin bir dizi çözüm önerisi de yer alıyor:

• En düşük emekli aylığı en az asgari ücret düzeyine çıkarılmalı.
• Aylık artışları resmi enflasyon yerine gerçek hayat pahalılığına göre belirlenmeli.
• 5510 sayılı yasa iptal edilmeli.
• Emeklilere sendika ve toplu sözleşme hakkı tanınmalı.
• Emeklilik, yeniden çalışmaya zorlayan değil, onurlu bir yaşamı garanti altına alan bir hak haline getirilmeli.