Uludağ İhracatçılar Birliğinin (UİB) her ay açıkladığı ihracat verilerine göre, 2025 yılının ocak-ağustos döneminde ihracat malları arasında en büyük düşüş, nisan ayında yaşanan zirai don olayının etkisiyle yaş meyve ve sebze ürünlerinde görüldü. Yaş meyve ve sebze ihracatı yılın ilk sekiz ayında yüzde 14,10 oranında düşüş yaşarken rakamlar 131 milyon 404 bin dolardan 112 milyon 881 bin dolara geriledi. Kriz ve daralma yaşandığı iddia edilerek işten çıkarmaların sıklıkla gündeme geldiği tekstil ve ham maddeleri, hazır giyim ve konfeksiyon iş kollarında da görece düşüşler yaşandı. Tekstil ve ham madde sanayicilerinin ihracat gelirleri 860 milyon 742 bin dolardan 808 milyon 769 bin dolara gelirken bu iş kolunda yüzde 6,04’lük gerileme meydana geldi. Hazır giyim ve konfeksiyonda ise bu rakamlar 614 milyon 645 bin dolardan 597 milyon 988 bin dolara gerileyerek ihracat rakamları yüzde 2,71 oranında azaldı. Uludağ İhracatçılar Birliğinin 1987’den itibaren açıkladığı ihracat verilerine göre bu iş kollarında yaşanan en önemli kriz, 2008 yılında küresel ölçekte yaşanan kriz olurken Bursa’da o yıl tekstil ve ham madde ihracatı yüzde 18, hazır giyim ve konfeksiyon ihracatı ise yüzde 22 oranında düşmüştü. Türkiye İhracatçılar Meclisine göre de hazır giyim ve konfeksiyon ihracatı 2023’te 19,2 milyar dolardan 2024’te 17,9 milyar dolara, tekstil ve ham maddeleri ihracatı ise 9,6 milyar dolardan 9,5 milyar dolara geriledi. 2024’te Bursa’da ise yüzde 2’lik bir artış gerçekleşti.

Fatura işçilere kesiliyor

Bu veriler ışığında da bu yıl 2008’deki gibi yaşanan bir krizden bahsetmek mümkün değilken patronlar sık sık yaşanan daralmayı bahane göstererek işçi çıkarıyor, ücretleri baskılıyor ve az işçiyle çok üretim planı uygulamaya çalışıyor. Hatta bu ihracat çevrelerinin hükümete sık sık dövizin baskılanmaması çağrısını yaptıklarını da ifade etmekte fayda var. Dolayısıyla “Cumhur İttifakı zaten patronlara ne isteseler vermiyor mu? Sendikalaşma girişimlerine karşı bütün devlet güçleri ile işçilerin karşısına geçmiyor mu?​” diye sorabiliriz. Bu da kapitalizmin çalışma prensibiyle doğrudan alakalı: Aşırı üretim, sürekli kâr etme ihtiyacı! Tekstil gibi emek-yoğun iş kollarının ilk daralmalarda en çok işçi çıkarmasının sebebi de bundan kaynaklı. Düşük katma değer yaratan iş kolunda kapitalist kâr etmek için işçinin boğazına çökmek zorunda. Yani aslında kâr etmeme durumu yok, paralarının faize gitmesi, doların baskılanması karşısında kârın çok az azalma eğilimi var. Üstüne bir de uluslararası kapitalist birliklerin Bangladeş, Pakistan gibi Asya ülkelerine, Mısır gibi Kuzey Afrika ülkelerine yatırım yapma ihtimalleri de ortaya çıkınca Türkiye’deki patronlar maliyeti azaltmak için bildikleri en doğru yola koyuluyor: İşçinin boğazına çökmek! Tüm bunların ışığında işten çıkarmaların sayısı ise şimdiden 2008 krizine yaklaşmış durumda.

Bursa’da sendikasızlık rejimi

Bursa, yaklaşık 110 bin tekstil işçisiyle İstanbul ve Antep’in ardından Türkiye’de en fazla tekstil işçisinin çalıştığı üçüncü şehir konumunda. Tarihsel olarak Osmanlı’dan bugüne Türkiye’de tekstilin merkezi olan bu şehirde metal iş kolunun aksine, bu tekstil fabrikalarının büyük çoğunluğu sendikasız. Bursa’nın en büyük 250 firması arasında yer alan ve sayıları 50’ye yaklaşan tekstil işletmeleri içinde sermaye değerleri kapsamında sırasıyla en büyükleri oluşturan Karesi, Özdilek, Yeşim, Aunde ve Korteks’te 20 binden fazla işçi çalışıyor. Bu fabrikalar arasında yalnızca Korteks ve Yeşim Tekstil’de sendika yer alırken tümünün ortak özelliği, yüksek ihracat ve kârlılık göstermeleri ile en küçük bir sendikalaşma girişimine dahi işten çıkarmalarla karşılık vermeleri, toplu sözleşmelerde düşük zam dayatmaları olarak görülüyor.

Bursa’da son dönemde yaşanan örnekler bu tabloyu açık biçimde ortaya koyuyor. Kestel Organize Sanayi Bölgesi’ndeki Elyaf Tekstil’de sendikaya üye olan öncü işçilerin işten çıkarılması, fabrika önünde günlerce süren bir direnişi beraberinde getirdi. Durak Tekstil’de ise sendikaya üye olan altı işçi önce “küçülme” bahanesiyle, ardından da “hırsızlık” suçlamasıyla işten atıldı. Demirtaş Sanayi Sitesi'ndeki Barutçu Tekstil’de sekiz kadın işçinin işten çıkarılması uzun soluklu bir direnişe dönüştü. İnegöl’de bir tekstil fabrikasında sendikalı oldukları için işten çıkarılan yirmi işçi, bölgedeki sendikal baskının boyutlarını gözler önüne serdi. Aunde Tekstil’de ise sonrasında direnişe geçecek olan 200 işçi çıkarılırken; büyükler arasında yer alan başka bir fabrikada ise işçiler ve sendika yetkilileri tehditler ve şantajlarla susturuldu. Son birkaç yılda gelişen bu örnekler yalnızca bazıları. Bu örnekler, işçilerin yalnızca ekonomik krizle değil, örgütlenme haklarını kullandıklarında da ağır baskılarla karşılaştıklarını ortaya koyuyor. Çoğu işçi uzun ve yıpratıcı dava süreçlerine mahkum edilirken, işten atılma tehdidi sendikal örgütlenmeyi caydırıcı bir unsur haline geliyor. Sendikalı işçi oranının yalnızca yüzde 8,5 olduğu bu iş kolunda, bu baskılar işçilerin sesini kısmayı ve maliyetlerin işçilere yüklenmesini kolaylaştırıyor. 

Program patronu korudu

Bursa’da faaliyet gösteren ve 2023 yılında Türkiye’nin en büyük 500 sanayi kuruluşu listesine (İSO 500) giren şirketler Harput Tekstil, Almatex Tekstil ve Aunde Teknik Tekstil arasından Almatex ve Aunde, 2024 yılına gelindiğinde net satış gelirlerini aradan geçen bir yılda üretici fiyatları enflasyon oranı (Yi-ÜFE) ve çevresinde arttırmayı başardı. 2024 yılında en büyük ikinci 500 şirket grubuna düşen Harput Tekstil’in düşüşü ise kârlılığı azaldığından değil başka sektörlerden şirketlerin önüne geçmesiyle geriledi. Harput Tekstil 2024 yılının Yİ-ÜFE’sini aşarak kârlılığını arttırdı. İSO en büyük ikinci 500 listesinde yer alan Özdilek Tekstil de aynı şekilde üretici enflasyonu kadar satış geliri artışı kaydetti. Tekstil patronlarının Merkez Bankasının kuru baskılayıcı hamlelerinden şikayetleri patron yayınlarında her gün görünmekteyken Bursa’nın en büyük tekstil işletmelerinden Yeşim Tekstil’in ihracat gelirleri 2024 yılında 2023 yılına kıyasla dolar bazında yüzde 11,8 oranında geriledi. Aynı dönemde ortalama kurlar üzerinden hesaplandığında dolar kuru Türkiye’de yüzde 38 oranında yükseldi. 2024 yılında 36,9 milyon dolar daha az gelir elde etmiş gibi görünen şirket. 2024 yılında 7,4 trilyon TL ihracat geliri elde ederken 2024 yılında 9,05 trilyon TL’ye çıktı.

‘Komik zamlara, saniye hesabına boyun eğmeyeceğiz’

Bursa’dan bir tekstil işçisi

Ben bir tekstil işçisiyim. Belki ismim önemli değil ama anlattıklarım birçok arkadaşımın yaşadığı gerçeğin ta kendisi. Bu yıl zam verdiler, ama öyle bir rakam ki insanın aklıyla dalga geçer gibi. Markete giriyorsun, iki poşet dolduruyorsun, maaşın eriyip gidiyor. Makineler arttı, iş yükümüz katlandı ama cebimize giren para aynı. Yetmedi, saniyelerle ölçülüyoruz. Yemek molasında 10 saniye fazla otursak azar işitiyoruz. Tuvalet desen dert; sıradan ayrılamıyorsun, ihtiyacını bile baskıyla karşılıyorsun. Hamile arkadaşlarımız bile vardiyalı çalıştırıldı. “Bizim hakkımız var, neden bizi vardiyaya sokuyorsunuz?​” diye ses çıkartana kadar kimse kılını kıpırdatmadı. O güne kadar aldığımız tek cevap şu oldu: “Bizim haberimiz yok.” Demek ki hak dediğin, sen talep etmezsen yokmuş.

Ama en büyük oyun sendika konusunda oynanıyor. İşçilerin arasına yalanlar salıyorlar: “Sendikalı olursan adın patrona gider, topluca işten atılırsınız.” Böyle böyle insanları korkutuyorlar. Arkadaşına bile güvenemez hale geliyorsun. Bizi yalnızlaştırmak, sindirmek, birbirimize düşürmek istiyorlar. Çünkü biliyorlar ki tek tek korkutabilirler, ama yan yana durursak asla susturamazlar.

Ben acınmak için yazmıyorum. Bizim derdimiz çözüm bulmak. Çözümün adı da belli: birlik, dayanışma, sendika. Çünkü komik zamlarla, saniye hesabıyla, baskıyla yaşayamayız. Biz köle değiliz, biz işçiyiz. Bizim emeğimiz olmadan o makineler de, o fabrikalar da bir hiçtir. 

Ya boyun eğip susacağız, ya da omuz omuza verip hakkımızı alacağız. Ben tercihini çoktan yapanlardanım.